Prof. Dr. Yılmaz: Türkiye, yerleşme ve mesken çeşitliliğiyle adeta bir açık hava müzesi

SAMSUN Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nden (OMÜ) Prof. Dr. Cevdet Yılmaz, ” Türkiye, yerleşmeler ve meskenler bakımından adeta bir açık hava müzesidir. Coğrafik pozisyonumuz, binlerce yıllık tarihimiz, farklı medeniyetleri barındırmış kültürel zenginliğimiz ve kısa uzaklıklar içinde bile bir yerden başkasına değişen fiziki etraf şartlarımız, ülkemizin her köşesinde birbirinden farklı yerleşme tipleri ortaya çıkarmıştır” dedi.

OMÜ Eğitim Fakültesi Türkçe ve Toplumsal Bilimler Eğitimi Kısım Lideri Prof. Dr. Cevdet Yılmaz, Türkiye‘nin kırsal yerleşmeleri, kültürel yapısı, jeolojik özellikleri ve tarihi geçmişi açısından değerli bir çeşitlilik barındırdığını lakin bu çeşitliliğin ortaya çıkardığı kültürel peyzajın ülke genelinde gereğince araştırılıp incelendiğini söylemenin sıkıntı olduğunu tabir etti. Her bir coğrafik ünitenin sahip olduğu kendine has özellikleri belirlemek ve o yerde yaşayan insanların etrafa ziyan vermeden bulundukları ortamdan nasıl faydalanabilecekleri konusunda daha fazla çalışmalar yapılması gerektiğini söyleyen Prof. Dr. Yılmaz, “Bugün Türkiye‘de yalnızca kırsal kesimde idari (muhtarlık) manasında 34 bin civarında köy ve bunun en az iki katı kadar bu köyleri oluşturan köy altı yerleşmesi ile birlikte 100 bine yakın yerleşim ünitesi bulunmaktadır. Coğrafyacılar, tarihçiler, kent ve bölge plancıları, toplumsal bilimlerin öbür branşlarına ilişkin bilim insanları bu bahiste çok sayıda çalışma yapmış ve yayınlamış olmalarına karşın hala kıymetli eksiklikler olduğunu görüyoruz. Bilhassa kırsal alanların iç göçlerle süratle boşalmasının bir nedeni de bu yerlerin potansiyellerinin tam olarak araştırılıp ortaya konulamamasından kaynaklanmaktadır” diye konuştu.

‘KIRSAL YERLEŞMELER EKONOMİK GELİŞMELERE BAĞLI OLARAK DEĞİŞİM VE DÖNÜŞÜM GEÇİRMİŞTİR’

Her bir coğrafik ünitenin kendine has potansiyellerin yanında riskler de barındırdığını belirten Prof. Dr. Yılmaz, “Yerleşim ünitelerimizin olumlu ve olumsuz istikametlerinin tespit edilip insanımızın yararına sunulabilmesi için detaylı saha çalışmalarına ve her zamankinden daha güçlü bir uğraşa gereksinim duyuyoruz. Zira Türkiye‘nin varlıklı coğrafik çeşitliliği ve buna bağlı eşsiz yerleşme mirasını anlamak, korumak ve geleceğe aktarmak hepimizin ortak sorumluluğudur. Kırsal yerleşmeler vakit içerisinde toplumsal ve ekonomik gelişmelere bağlı olarak değişim ve dönüşüm geçirmiştir. Ulaşım imkanlarının gelişmesi, tarımda makineleşme ve nüfus hareketleri, kırsal yerleşmelerin yapısını etkilemiştir. Birtakım köyler nüfus kaybı yaşarken, kimi yerleşmeler ise yeni işlevler kazanmıştır. Bu süreç, kırsal yerleşmelerin mekansal özelliklerinde değişimlere yol açmıştır. Türkiye kırsal yerleşmeleri üzerine yapılan çalışmaların büyük kısmı dar alanlara odaklanmakta, ülke genelini kapsayan bütüncül araştırmaların sayısı hudutlu kalmaktadır. Bu nedenle saha çalışmalarında fiziki ve beşeri coğrafya araştırmalarına daha fazla yük verilmesi gerekmektedir. Kırsal yerleşmelerin özelliklerinin yanlışsız formda ortaya konulabilmesi için disiplinler ortası çalışmalar büyük kıymet taşımaktadır. Sonuç olarak, Türkiye kırsal yerleşme coğrafyası güçlü bir çeşitlilik göstermekte; fakat bu alan, kavram, sınıflandırma ve araştırma eksiklikleri nedeniyle gereğince bütüncül formda ele alınamamaktadır. Kırsal yerleşmelerin coğrafik, ekonomik ve kültürel özelliklerinin ortaya konulması, hem akademik çalışmalar hem de planlama süreçleri açısından kıymet taşımaktadır” tabirlerini kullandı.

‘TÜRKİYE ÇOK FARKLI KIRSAL YERLEŞME TİPLERİNE SAHİP’

Türkiye’nin yerleşme coğrafyası ve bunları oluşturan meskenlerle ilgili bilgi veren Prof. Dr. Yılmaz, şöyle konuştu:

“Türkiye, yerleşmeler ve meskenler bakımından adeta bir açık hava müzesidir. Coğrafik pozisyonumuz, binlerce yıllık tarihimiz, farklı medeniyetleri barındırmış kültürel zenginliğimiz ve değişken fiziki etraf şartlarımız, ülkemizin her köşesinde birbirinden farklı yerleşme tipleri ortaya çıkarmıştır. Lakin bu muazzam çeşitliliğe karşın kırsal yerleşmelerimizin toplumsal, kültürel, tarihi ve ekonomik özelliklerinin tüm taraflarıyla ele alındığını söylemek kolay değildir. Türkiye coğrafik pozisyonu, doğal etraf özellikleri, tarihi birikimi ve kültürel çeşitliliği nedeniyle çok farklı kırsal yerleşme tiplerine sahiptir. Ülkemizde köyler, mezralar, yaylalar, obalar ve çeşitli köy altı yerleşmeleri, bulundukları coğrafik şartlara ve ekonomik faaliyetlere bağlı olarak şekillenmiştir. Bu çeşitlilik, Türkiye kırsal yerleşme coğrafyasının en besbelli özelliklerinden biridir.”

‘KIRSAL YERLEŞME COĞRAFYASINDA TERMİNOLOJİ BİRLİĞİ SAĞLANMASI İHTİYAÇ’

Prof. Dr. Cevdet Yılmaz, “Kırsal yerleşmelerin ortaya çıkışında fiziki coğrafya ögeleri kadar beşeri ve ekonomik faktörler de tesirli olmuştur. Yer biçimleri, iklim şartları, su kaynakları ve tarım faaliyetleri yerleşme sistemini belirleyen temel ögeler ortasında yer almaktadır. Bu nedenle Türkiye’nin farklı bölgelerinde toplu, dağınık ve yarı dağınık yerleşme örnekleri görülmektedir. Türkiye’de kırsal yerleşmelerle ilgili çalışmalarda kavram ve tarif sıkıntıları dikkat çekmektedir. Birebir yerleşme tipleri farklı bölgelerde farklı isimlerle anılmakta, birtakım kavramlar ise literatürde farklı manalarda kullanılmaktadır. Bu durum, kırsal yerleşmelerin sınıflandırılmasını ve karşılaştırılmasını zorlaştırmaktadır. Kırsal yerleşme coğrafyasında terminoloji birliğinin sağlanması değerli bir gereksinim olarak karşımıza çıkmaktadır” dedi.